Haritanın önemli özelliklerinden biri de; yeryüzü şekillerinin
düşey düzlem üzerindeki görüntüsünü ifade eden yükseltilerin
(rölyef) doğru ve anlaşılabilir şekilde yansıtılmasıdır. Bu
amaçla eşyükseklik eğrileri, taramalar, renk kademeleri, gölgeleme
ve kabartma gibi,çizim ve yapım teknikleri, ayrı ayrı veya
birkaçı birlikte kullanılarak gösterilir. Kabartma haritalar;
arazinin yapısını, doğada olduğu gibi üç boyutlu olarak yansıtan,
karton, branda bezi; balmumu, balmumu reçine karışımı, alçı
veya
plastikağırlıklı
malzemeden çeşitli yöntemlerle yapılmış haritalardır.
Arazi, bu haritalarda belli bir yükseklikten bakılıyormuş
gibi üç boyutlu olarak görünür. Bu eserde örnekleri
verilerek açıklanan "Tarihi Kabartma Haritalarımız"
dünyada kabartma harita uygulamasının ilk özgün örnekleri
arasında yer almaktadır. Herbiri bir tablo güzelliğinde
olduğu kadar, üzerindeki hat yazılarıyla, çerçeveleri
ve çerçeveler üzerindeki süslemeleriyle bezeme sanatının
eşsiz, büyüleyici örneklerini sunarlar. Bazılarında,
harita içindeki önemli tarihi ve dini yerlerin yağlıboya
resimleriyle bu resimleri gösteren yerlerde geçen tarihi
olayları anlatan yazılar yer alır. Haritaları yapanların
üstün vatan sevgisi ve çoşkularıyla çizilen bu yağlıboya
resimlerle yazıları bir kuyumcu özeni ile işlenmiştir.
Eserde birinci harita olarak yer alan "Çanakkale
Kabartma Haritası" mükemmellik ve güzelliğin yanısıra,
üzerindeki açıklamalarla Çanakkale Savaşları Destanını
özetleyen, Müttefik deniz harp gücünü ve 18 Mart 1915
Çanakkale Zaferi sırasında bu güce verdirilen kayıpları
yansıtan, önemli tahkimat ve yerlerinin resimlerini
dost ve düşman muharebe hatlarını gösteren tarihi bir
belge niteliğindedir.
"Girit ve Rodos Adaları Kabartma Haritası"
ve Alman İmparatoru İkinci Wilhelm'in Filistin ziyareti
anısına yapılan "Anadolu Kabartma Haritası"
ile "Kudüs ve Filistin Kabartma Haritası"
Osmanlı İmparatorlugu'nun cografi alanları kadar güç
ve kültürünü de gösteren ilginç resimlerle süslenmiş
özgün kabartma harita örnekleri arasında yer alır. Kabartma
haritaların bir kısmı. “Çanakkale Boğazı”-“Kafkaslar”
- “Edirne” -“Girit ve Rodos Adaları” gibi belli bir
coğrafi yere ait tek "münferit" haritalar
şeklinde yapılmışlardır. Bir kısmı ise, daha geniş bir
bölgeyi içine alan, aynı ölçekli haritalar topluluğu,
haritalar serisi şeklinde üretilmiş paftalar gurubudur.
Harita serisi şeklinde üretilmiş kabartma haritalar:
"Rumeli" - "Yunanistan" - "Bosna-Hersek"
- "Sırbistan" "Bulgaristan" - "Romanya"
ve kısmen "Avusturya"yı kapsamına alan 42
kabartma haritadan oluştuğu bilinmektedir. Üzülerek
belirtelim ki, bugün bu 42 paftadan elimizde ancak 13
harita bulunmaktadır. Tek olarak yapılmış kabartma haritalardan
23 adedi de çeşitli kuruluşlarımızda korunmaktadır.
Yapılan araştırmalar sonucunda ancak 36 kabartma harita
tesbit edilebilmiştir. Bunlardan dördü Kara Harp Okulu'nda,
dokuzu Askeri Müze ve Kültür Sitesi'nde, üçü Topkapı
Sarayı Müzesi'nde ve yirmisi Harita Genel Komutanlığı'nda
bulunmaktadır. Genelkurmay Başkanlığı'nda bulunan kabartma
haritalar yapım tarihleri (1925 lerden sonra) ve birinin
de yabancılar tarafından yapılmış olması nedeniyle "Tarihi
Kabartma Haritalarımız" niteliğinde değillerdir.
Elimizde bulunan haritadan 2-3 tanesi dışında, çok iyi
durumdadırlar. Harita Genel Komutanlığı'ndaki eserler,
1966 yılında Askeri Müze'den Ankara'ya getirildiğinde
Müh.Yzb.Nusret Gülün'ün (E. Albay) eşsiz ustalığı ile
onarılmış, daha sonra sürekli bakımları yapılmıştır.
Yeni bulunan "Edirne Kabartma Haritası" dışında
hepsi çok iyi durumdadırlar. Askeri Müze ve Kültür Sitesi'ndeki
eserlerden köşeleri kırılmış Plevne Paftaları ile İstanbul
Boğazı ve çevresi haritası dışında, diğerleri iyi durumdadır.
Kara Harp Okulu'ndaki kabartma haritalar da genelde
iyi durumdadırlar.
Ülkemizde kabartma harita yapımı Türk haritacılığının
tarihi gelişimine ve ihtiyaçlarına uygun olarak çeşitli
aşamalardan geçti. 1877-1878 Osmanlı-Rus harbinden sonra,
1880 yılında "Erkan-ı Harbiye Umumi Reisliği"
(Genelkurmay Başkanlığı) kuruluşu içerisinde teşkilâtlandırılmış
olan "Beşinci Şube" harita ve fen işleriyle
görevlendirildi. Haritacılığa büyük önem verilmeye başlandı.
Bir yandan çağdaş teknolojiyi bilen ve kullanan insan
gücü yetiştirilmesine özen gösterilirken, diger yandan
yeni alet ve malzemelerin sağlanması imkânları artırıldı.
Ülkenin ihtiyacı olan harita üretiminin karşılanması
hedef alındı. 1880 li yılların başında özellikle Kara
Harp Okulu'nda haritacılık eğitimine yardımcı olmak
ve taktik ihtiyaçları karşılamak amacıyla okulun genç
topografya ve arazi ölçüm öğretmenlerinin öncülüğünde
kabartma harita yapımına ağırlık verildi. 1884 Yılından
sonra taktik ihtiyaçlar ön plana çıkarak kabartma harita
yapımının gelişmesini sagladı. Bu alana büyük önem verildi
ve özen gösterildi. Bu durum 1900 yılına kadar devam
etti. Bu tarihten sonra kabartma harita üretimine verilen
önem azaldı. Çizgi harita ihtiyacı ön plana çıktı. Türk
haritacılığı nitelik ve nicelik bakımından çizgi harita
ağırlık merkezi etrafında gelişmesine devam etti. Tarihi
Kabartma Haritalarımızın en son örneği, 1919 yılında,
özel istek üzerine. Çanakkale Savaşları anısına, Tuggeneral
Halil lbrahim tarafından yapılan 1/25.000 ölçekli "Çanakkale
Boğazı ve Savaşlarını Gösteren Kabartma Harita"dır.
Harita Genel Komutanlığı'nda 1966 yılında "Kabartma
Harita Şubesi" kuruluncaya kadar, bir kaç özel
çalışma dışında kabartma harita yapılmadı. Bugün adı
geçen şubenin çok iyi yetişmiş asker ve sivil uzman
ve personeli, çoğu bilgisayar donanımlı en gelişmiş
alet ve cihazları kullanarak ülkemizin ihtiyacı olan
kabartma haritaları üretmektedirler.
ÇANAKKALE BOĞAZI VE SAVAŞLARI
KABARTMA HARİTASI
Özellikleri :
Bu harita, Çanakkale Boğazı ve ağırlıklı olarak
Gelibolu Yarımadasını içine alır. Emekli Tuğgeneral
Cerrahpaşalı Halil Bey (Halil İbrahim) tarafından
yapılmıştır. Ağaç zemin üzerine bez kaplanarak,
denizler ve göller maviye boyanmıştır. Arazi, eşyükseklik
eğrilerine uygun olarak tabaka tabaka kesilmiş kartonların
birbiri üzerine yapıştırılması ve oluşan basamak
aralıklarının balmumu, reçine karışımı ile doldurulup
rötuş yapılması suretiyle gösterilmiştir. Modelin
üstü ayrıntıları göstermek üzere, farklı renklerle
yağlıboya ile boyanmıştır. Yazılar doğrudan arazi
ve deniz üzerine, elle yazılmıştır. Gerekli açıklamaları
içeren ek bilgi yazıları ise, süslemeli ayrı kağıtlara
yazılarak, harita üzerindeki yerlerine yapıştırılmıştır.
Bu harita, 4.5 santimetre genişliğindeki sade bir
ahşap düz çerçeve içindedir.
Harita üzerinde, haritadan başka
dört ayrı değişik olay ve bilgi verilmektedir.
1-Sultan Mehmet Reşad tuğralı ve Çanakkale Şiiri
2-Çanakkale Savaşı'na katılan Müttefik Donanması
3-Küçük ölçekli Marmara Denizi genel durum haritası
4-18 Mart 1915 Çanakkale Zaferini anlatan yazı.
18 Mart 1915 Çanakkale Savaşı hakkında bilgi Kabartma
Haritanın en altında ve iki sütun olarak, yer almaktadır.
İSTANBUL
BOĞAZI KABARTMA HARİTASI Özellikleri : Bu harita, İstanbul Boğazı
ve boğazda birleşen iki kıta, Asya ve Avrupa,
Karadeniz ve Marmara kesiti ile çok güzel şekilde
yapılmıştır.
Model, mukavva zemin üzerine balmumundan yapılmış,
üzeri toprak boya ile boyanmıştır. Denizler mukavva
üzerine yapıştırılan bezin üzeri maviye boyanarak
gösterilmiştir. Önemli coğrafi özellikler ve yerleşim
birimleri harita üzerine gayet ince ve güzel bir
yazı ile elle yazılmıştır. Yapanlar ve yapım yılı
hakkında bilgi edinilememiştir. Çerçevesi orijinal
değildir, sonradan yapıldığı sanılan 5.5 santimetre
genişliginde basit ahşap bir çerçeve içindedir.
Harita Genel Komutanlığı Haritacılık Müzesi, Ankara.
Ölçeği 1/37.500, 74x106.5 cm.
PLEVNE VE İSTİHKAMLARI KABARTMA
HARİTASI
Özellikleri
: Çok sade olan bu harita Plevne şehri ve
1877 Şanlı Plevne Savunması'ndaki Osmanlı istihkâmları
ile karşısındaki Rus istihkâmlarını gösterir.
İlk olarak yapılmış ve diğer haritalara göre çok
küçük boyutludur. Bu harita iki kopyadır. Aynı
kalıptan, alçı olarak çoğaltılmıştır. Zamanla
başka kopyalarının da ele geçmesi ihtimali vardır.
Coğrafi özellikler ve yazılar çukur olarak yazılmış
olup askeri istihkâmlar ise kabartma şeklinde
haritaya işlenmiştir.
Birinci haritanın sol üst köşesinin 10x17 santimetrelik
kısmı kırıktır. Kırılan parçası noksandır, çerçevesi
yoktur.
İkinci kopyanın bazı yerleri kırılmış
ise de, parçaları mevcuttur. Bu ikinci haritanın
3 santimetre genişliginde, ahşap üzerine çok ince
alçı sıvanmış bir çerçevesi vardır. İstihkâm işaretlerinin
başlamasından hemen önce Plevne Şehri bulunmaktadır.
Plevne'nin etrafında Osmanlı birlik ve istihkâmları;
bunların etrafında da daire şeklinde yerleşmiş Rus
birlik ve istihkâmları yer almaktadır. Rus istihkâmlarının
altında birkaç yerde "Rus Ordusu" yazılmıştır.
Haritaların sol üst köşelerinde bir ay içinde "Plevne
ve istihkâmatı - 1294" yazısı; sağ üst köşelerinde
yine bir ay içinde mühür gibi "Gazi Osman Paşa
ve refaketinde bulunan Asakir-i Zafer- i Maşeri-i
Şahane (Gazi Osman Paşa ve beraberindeki Askerlerin
ortaklaşa muhteşem zaferi) şerefine tanzim olunmuştur
- 1294" (1878) yazısı bulunmaktadır.
RODOS ADASI
Rodos Adası 36° kuzey enleminde, 26° doğu boylamında
bulunmakta olup yüzölçümü 1100 km2 dir. Mevcut
halkı 4000'e ulaşmakta, tahminen yarısı İslam,
kalanı çeşitli milletlerdendir. Toprağı verimli,
ürünü boldur ve yönetim merkezi Rodos şehridir.
Haritanın sol alt köşesinde Girit Adası’ndaki
Hanya Kalesi’nin; sağ alt köşesinde Rodos Adası'ndaki
Rodos Kalesinin çok güzel birer kabartma maketi
bulunmaktadır.
Haritanın alt kısmında tam ortada iki yana
doğru açılan çok değişik tarzda çizilmiş
bir Osmanlı Arması içinde de harita ile
ilgili açıklayıcı yazı ve yapım türü vardır.
Armanın içinde Kara Harp Okulu matbaasında
basılmıştır. Aynı okulda Arâzi Yapısı dersi,
hoca yardımcısı Teğmen Halil (Halil Ibrahim
Bey) tarafından kabartma harita şeklinde
çalışılmış olan meşhur Girid ve Rodos Adaları'dır.
Sene 1301 (1895) yazıları, armanın altında
güzel bir çerçeve ile çevrilmiş ayrı bir
yazı bölümü vardır. Bu yazıda, haritadaki
önemli yerlerin isimleri, verilen numaralara
göre sıralanmıştır. Haritanın bir birine
geçme iki çerçevesi vardır. 6 cm. genişliğindeki
süslemeli iç çerçeve ve köşeleri alçı oymalarla
süslü 12 cm. genişliğindeki altın yaldız
kaplama, ahşap dış çerçeve orijinal olup
üzerinde koruma camı bulunmaktadır. İç çerçevenin
dört köşesinde tahtadan oyma birer ay vardır.
Buradaki gibi ay şeklindeki çerçeve bir
de Kara Harp Okulundaki "Teselya Bölgesinin"
kabartma haritasında bulunmaktadır. Harita
Genel Komutanlıgı Haritacılık Müzesi. Ar
Tarihi 1883, Ölçegi 1/250.000, 78.5x119.5
cm.
OSMANLI AVRUPASI EL İŞLEME NAKIŞ HARİTASI
Özellikleri : Osmanlı Avrupası nakış
haritası, Osmanlı İmparatorluğunun 20. yüzyıl
başlarında Avrupa'daki topraklarını göstermektedir.
Çok güzel bir haritadır. Osmanlı İmparatorluğu'nun
büyük coğrafi alanı, kadife kumaş üzerine
ipek ibrişim ile elle işlenmiştir. Yazıları
da çok büyük özenle, aynı şekilde el ile
işlenmiştir. Haritanın sağ alt köşesinde
bir çerçeve içinde, üstünde (kilometre yazılı)
ölçek çizelgesi (50 75 100 km) ve bunun
altında "Avrupa-i Osmani" (Osmanlı
Avrupası) yazısı bu yazının da altında,
yapanların adları işlenmiştir. İşleme Harita,
üst ve alt kenarlarında 10'ar cm, sağ ve
sol kenarlarında 8'er cm. genişliğinde haritadan
taşma yaparak, çerçeve vazifesi de gören,
kahverengi ipek kadife bir kumaş üzerine
konmuştur. İpek kadifenin uzunluğu "85x121
" cm. dir. Kadifenin üst kenarına,
yaklaşık 10 santimetre genişliğinde, yaldız
boyalı, ahşap üst askılık, alt kenarına
da silindirik bir pirinç ağırlık askılığı
konmuştur. Üst askılığın ortasına, meşe
dalları biçiminde metal bir ay, ayin içinde
üstünde Sultan Abdülhamid'in tuğrası bulunan
Osmanlı arması konmuştur. Çok güzel ve özgün
bir eser olmanın yanısıra 1903-1923 tarihleri
arasındaki yirmi yıllık sürede kaybettiğimiz
toprakları gösteren, tarihi bir belge olarak
da değerlendirilebilir. Askeri Müze ve Kültür
Sitesi Komutanlığı. İstanbul Arşiv No. 807.
Tarihi 1903, 65x104 cm.
DÖMEKE SAVAŞI EL
İŞLEME NAKIŞ HARİTASI Özellikleri : Dömeke Savaşının anısına,
ipek kumaş üzerine, ipek ibrişimle, elle
işlenmiş bir nakış tablodur. 10 cm. genişliginde,
verniklenmiş, ağaç oyma güzel çerçevesi
ile resim, birbirini uyumla tamamlamaktadır.
Çerçevenin içine 66x82 cm. çapında (resim
boyutu bu kabul edilmiştir) açık mavi bir
karton konmuş ve kartonun içi, 51.5x62 cm.
olan elips şeklinde oyularak oluşturulmuş
çerçeve içine resim konulmuştur. En üstte
Sultan Abdülhamid'in tuğrası, tuğranın altında,
bir ay içinde "Bedr Savaşı'nda toplanan
kahramanlar gibi ünlü olan Abdülhamid"
yazılıdır. Elipsin bütün içi çok güzel büyük
bir Osmanlı Arması ile işlenmiştir.
Bunun üzerine tam ortaya
zeytin dallarına benzer şekilde bir çerçeve
konulmuş, 24x18 cm. ve kahverengindeki bu
çerçeve içine yağlıboya resim mükemmelliğinde
tepeler ve ağaçlar, onun önünde komutanlarının
atlarını tutan üç seyis (herbiri ikişer
at tutmaktadır) sol kenarda, bir topun toparlağı
(mühimmat sandığı), ön planda görevini tam
bir başarı ile yerine getirerek, huzur içinde
bataryanın toplarından birini, tekerlek
ve kundak kollarından tutarak toparlağa
bindirme (bağlama) ve yeni görevler alma
hazırlığında olan komutan ve topçular görülmektedir.
Bu çerçevenin de üstünde tam ortada bir
Osmanlı Arması daha bulunmaktadır. Bu
eserin Dömeke Savaşı'na ait oldugu kayıtlarda
belirtilmektedir. Askeri müze ve Kültür
Sitesi Komutanlığı. İstanbul Arşiv No. 10095,
Tarihi 1900, 66x82 cm.